03/11/2025 608

---

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 (Luật KHCN&ĐMST 2025) đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách của Việt Nam. Thay vì nhìn khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như ba “ốc đảo” rời rạc, luật đã tích hợp chúng thành một chuỗi liên thông, có điểm xuất phát là tri thức, có động cơ là công nghệ và có đích đến là giá trị mới trên thị trường và trong tổ chức. Tư duy này phản ánh yêu cầu tăng năng suất và sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, chuyển đổi số và chuyển dịch xanh. Với cách tiếp cận mới, luật không chỉ “mở cửa” cho rủi ro được thừa nhận và quản trị bài bản, mà còn tạo ra các công cụ tài chính và thể chế để kéo kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm, tiến vào doanh nghiệp và đời sống.

Nghiên cứu khoa học - điểm khởi đầu của chuỗi đổi mới sáng tạo. Ảnh: Hồng Hà

Điểm nổi bật thứ nhất là luật khẳng định vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong nhiều năm, chúng ta đã đầu tư mạnh cho hạ tầng nghiên cứu, trang thiết bị và nhân lực ở viện, trường; tuy nhiên, khoảng trống từ tri thức đến thị trường thường là nơi ý tưởng dừng lại. Luật mới thiết kế các cơ chế để “bắc cầu” qua khoảng trống ấy: thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phân chia lợi nhuận hợp lý giữa tổ chức chủ trì và tác giả, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho công nghệ mới, cùng với sự hiện diện của quỹ đầu tư mạo hiểm theo mô hình công-tư. Khi doanh nghiệp đứng ở trung tâm, tiêu chí đánh giá không chỉ dừng ở số bài báo hay bằng sáng chế, mà còn là sản phẩm, doanh thu, tăng trưởng, năng suất và tác động xã hội đo đếm được.

Điểm nổi bật thứ hai là luật coi chấp nhận rủi ro là nguyên tắc quản trị. Rủi ro có thể xuất hiện ở ba nấc: trong nghiên cứu khoa học (kết quả không như giả thuyết), trong phát triển công nghệ và giải pháp xã hội (khi chuyển tri thức thành quy trình, sản phẩm, mô hình can thiệp) và trong đổi mới sáng tạo do doanh nghiệp dẫn dắt (rủi ro thị trường, mô hình kinh doanh). Trước đây, rủi ro thường bị đẩy sang trách nhiệm cá nhân hoặc bị “vô hiệu hóa” bằng thủ tục, khiến các chủ thể e dè thử nghiệm. Luật 2025 chuyển hướng sang quản trị rủi ro bằng thiết kế: cho phép thử nghiệm có kiểm soát, quy định các mức thẩm quyền và ngưỡng chấp nhận, đánh giá hiệu quả theo danh mục thay vì từng dự án đơn lẻ; nhờ đó, hệ thống có thể học hỏi nhanh và điều chỉnh kịp thời.

Điểm nổi bật thứ ba là hạ tầng dữ liệu và nền tảng số quốc gia về KHCN&ĐMST. Trong một hệ sinh thái phức tạp, dữ liệu đóng vai trò như “hệ điều hành” giúp kết nối chương trình, nhiệm vụ, kinh phí, kết quả và nhu cầu của doanh nghiệp. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và mở ở mức phù hợp, các bên liên quan có thể giảm trùng lặp, tối ưu phân bổ nguồn lực, theo dõi tiến độ và tác động một cách minh bạch. Đối với địa phương, nền tảng dữ liệu giúp bám sát chiến lược quốc gia nhưng lại triển khai linh hoạt theo điều kiện thực tế; đối với viện -trường, đó là kênh công bố kết quả và tìm đối tác; với doanh nghiệp, đó là nơi tra cứu công nghệ, tiêu chuẩn, nhiệm vụ mở và cơ hội đồng tài trợ.

Một điểm mới khác là công cụ tài chính để san sẻ rủi ro trong giai đoạn sớm, đặc biệt là quỹ đầu tư mạo hiểm công - tư ở cấp quốc gia hoặc địa phương. Mục tiêu không phải thay thế thị trường, mà là kích hoạt và đồng hành cùng khu vực tư nhân tại những “điểm nghẽn” vốn khó tiếp cận nguồn vốn thương mại. Khi cùng đầu tư với nhà đầu tư tư nhân, quỹ công có thể áp dụng nguyên tắc thị trường, song hành với các cơ chế bảo vệ lợi ích Nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo đủ lực vượt qua “thung lũng tử thần” từ nguyên mẫu đến thương mại hóa. Tại cấp tỉnh, quỹ đồng đầu tư cũng giúp định hướng vào lĩnh vực ưu tiên theo chuỗi giá trị địa phương.

Để nhận diện rõ vai trò từng hoạt động trong chuỗi liên thông, có thể dùng bộ tiêu chí sau: (i) Nghiên cứu khoa học tập trung tạo tri thức mới, với sản phẩm điển hình là công bố, dữ liệu, sáng chế; (ii) Phát triển công nghệ và/hoặc giải pháp xã hội chuyển hóa tri thức thành công nghệ/quy trình hay mô hình can thiệp, với sản phẩm là nguyên mẫu, sản xuất thử và bằng chứng thực nghiệm; (iii) Đổi mới sáng tạo do doanh nghiệp dẫn dắt tạo giá trị mới cho thị trường/tổ chức thông qua sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh, với thước đo là doanh thu, năng suất, thị phần và tác động. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở đầu ra và chủ thể dẫn dắt, nhưng tất cả cùng hướng tới mục tiêu nâng chất tăng trưởng. Một số ví dụ:

 Trong nông nghiệp cà phê, hoạt động nghiên cứu có thể tập trung vào chọn tạo giống chịu hạn hoặc mô hình vi sinh cải tạo đất; sang pha phát triển công nghệ, doanh nghiệp và viện - trường phối hợp sản xuất thử quy trình sấy, chuẩn hóa chất lượng và triển khai truy xuất nguồn gốc số tại hợp tác xã; tới pha đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp xây dựng mô hình “hợp đồng nông nghiệp + truy xuất số + tài chính vi mô”, qua đó ổn định đầu ra xuất khẩu và nâng giá trị. Điểm mấu chốt là mỗi pha cần tiêu chí đo lường riêng: năng lực khoa học ở pha đầu, chỉ số kỹ thuật và bằng chứng tác động ở pha giữa, và KPIs thị trường ở pha cuối.

Trong y tế số, chuỗi ba pha cũng thể hiện rõ: nghiên cứu xây dựng thuật toán học máy đọc ảnh chẩn đoán; phát triển công nghệ thông qua tích hợp hệ thống HIS/PACS và thử nghiệm có kiểm soát tại bệnh viện tuyến tỉnh; đổi mới sáng tạo bằng dịch vụ telehealth với mô hình thanh toán theo ca và hợp đồng bảo hiểm. Bài học ở đây là thiết kế sandbox để vừa đảm bảo an toàn - đạo đức, vừa cho phép đổi mới diễn ra nhanh chóng. Một môi trường thử nghiệm bài bản sẽ tiết kiệm chi phí học sai, nâng cao chất lượng bằng chứng và tạo niềm tin cho người thụ hưởng.

Trong năng lượng - lưu trữ, nghiên cứu tập trung vật liệu pin và mô hình hóa phụ tải; pha phát triển công nghệ triển khai hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và bộ điều khiển; pha đổi mới sáng tạo đến từ hợp đồng mua bán điện linh hoạt (PPA) và nền tảng quản trị năng lượng cho khu công nghiệp. Ba ví dụ này cho thấy: chỉ khi có công cụ thể chế - tài chính phù hợp, kết quả nghiên cứu mới di chuyển trọn vẹn qua “cây cầu” phát triển công nghệ để đến bến bờ giá trị mới.

Từ góc nhìn thực thi, luật 2025 mang lại bốn nhóm hàm ý. Thứ nhất, ở trung ương, cần nhanh chóng ban hành hướng dẫn chi tiết về quản trị rủi ro, sandbox, thương mại hóa và cơ chế chia sẻ lợi ích; đồng thời vận hành nền tảng dữ liệu quốc gia với cơ chế dữ liệu mở, chuẩn báo cáo thống nhất. Thứ hai, ở địa phương, cần xây dựng chương trình đồng đầu tư và quỹ đầu tư mạo hiểm theo định hướng chuỗi giá trị ưu tiên; gắn nhiệm vụ khoa học - công nghệ với bài toán cụ thể của doanh nghiệp, tránh dàn trải. Thứ ba, ở viện - trường, cần thiết kế đề tài “đến tận cửa” doanh nghiệp, chuẩn hóa hồ sơ sở hữu trí tuệ để sẵn sàng chuyển giao. Thứ tư, ở doanh nghiệp, cần coi R&D/ĐMST là chức năng cốt lõi, lựa chọn dự án có cửa thoái vốn/scale-up và đo tác động bằng tăng trưởng, năng suất và hiệu quả vốn.

TRƯƠNG QUANG PHONG
(Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai)

---