03/08/2026 44

---

Công nghệ lượng tử được xem là một trong những lĩnh vực có thể tạo ra những thay đổi lớn cho khoa học và công nghệ của Việt Nam những thập niên tới. Với Gia Lai, câu hỏi hiện nay không còn là có nên tham gia hay không, mà là phải chuẩn bị những gì ngay từ bây giờ để không đứng ngoài xu hướng ấy. Qua những chia sẻ của các chuyên gia tại Diễn đàn Kinh tế về lượng tử, có thể thấy một điểm chung: Trước khi nghĩ đến những công nghệ đắt tiền, địa phương cần tạo dựng một môi trường để con người, tri thức và doanh nghiệp có thể cùng phát triển.

Quang cảnh Diễn đàn Kinh tế về lượng tử trong khuôn khổ Năm lượng tử Gia Lai 2026. Ảnh: Hồng Hà

Nếu chỉ nhìn vào cái tên “công nghệ lượng tử”, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những phòng thí nghiệm hiện đại, máy tính lượng tử hay các thiết bị có giá trị hàng triệu đô-la. Nhưng tại Diễn đàn Kinh tế về lượng tử, điều các chuyên gia dành nhiều thời gian trao đổi lại không phải là những cỗ máy đắt tiền hay các công nghệ quá xa vời. Điều họ cùng trăn trở là một câu hỏi rất thực tế: Gia Lai cần chuẩn bị những gì ngay từ hôm nay để từng bước tham gia vào lĩnh vực còn rất mới mẻ này?

Mỗi tham luận tiếp cận từ một góc nhìn khác nhau. Có người nói về cơ chế chính sách, có người nhấn mạnh vai trò của hạ tầng nghiên cứu, có người đề cập đến đào tạo nhân lực, hợp tác quốc tế hay kết nối với doanh nghiệp. Nhưng khi đặt các mảnh ghép ấy cạnh nhau, có thể thấy các chuyên gia đều cùng hướng đến một thông điệp chung. Đó là đầu tư cho công nghệ lượng tử không bắt đầu từ thiết bị, mà bắt đầu từ việc tạo dựng một môi trường để khoa học, con người và doanh nghiệp có thể cùng phát triển.

Phòng thí nghiệm chỉ phát huy giá trị khi được kết nối

Một trong những gợi mở đáng chú ý nhất tại tọa đàm là câu chuyện về hạ tầng nghiên cứu.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quân - Nguyên Ủy viên BCH TW Đảng; Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, trong nhiều năm qua, Nhà nước đã đầu tư xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia với kỳ vọng tạo nền tảng cho nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy không ít phòng thí nghiệm chưa phát huy hết hiệu quả, một phần do cơ chế quản lý còn khép kín, việc chia sẻ thiết bị và hợp tác nghiên cứu giữa các đơn vị còn hạn chế.

Từ thực tế đó, ông cho rằng cần phát triển mô hình phòng thí nghiệm mở, nơi các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các nhóm nghiên cứu có thể cùng khai thác hạ tầng nghiên cứu thay vì mỗi đơn vị đầu tư riêng lẻ.

Đây không đơn thuần là câu chuyện sử dụng chung thiết bị, mà là thay đổi cách tổ chức hoạt động khoa học. Khi phòng thí nghiệm được mở, các nhà khoa học có thêm cơ hội hợp tác, doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận kết quả nghiên cứu, còn những ý tưởng mới cũng có nhiều cơ hội được kiểm chứng và phát triển thành sản phẩm.

Phòng thí nghiệm lượng tử tại Trường Đại học Quang Trung được kỳ vọng sẽ trở thành hạ tầng nghiên cứu phục vụ đào tạo, kết nối chuyên gia và phát triển các hoạt động khoa học trong thời gian tới. QTU

Đối với Gia Lai, gợi mở này mang nhiều ý nghĩa hơn một mô hình quản lý phòng thí nghiệm. Trong điều kiện nguồn lực còn có giới hạn, việc xây dựng một không gian nghiên cứu mở, có khả năng kết nối với các viện, trường và doanh nghiệp trong và ngoài nước có thể tạo ra hiệu quả lớn hơn nhiều so với việc chỉ đầu tư vào cơ sở vật chất.

Đào tạo nhân lực là việc phải bắt đầu từ hôm nay

Nếu hạ tầng nghiên cứu là nơi tạo ra tri thức thì con người mới là yếu tố quyết định tri thức ấy có được tạo ra hay không.

Đây cũng là nội dung được nhiều chuyên gia nhấn mạnh khi bàn về tương lai của công nghệ lượng tử. Bởi khác với nhiều lĩnh vực công nghệ khác, lượng tử đòi hỏi nguồn nhân lực có nền tảng kiến thức rất sâu và thời gian đào tạo kéo dài. Một đội ngũ nghiên cứu không thể hình thành trong một vài năm hay bằng những khóa đào tạo ngắn hạn.

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng - Giám đốc Viện Công nghệ lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng phát triển công nghệ lượng tử phải bắt đầu từ chiến lược đào tạo nguồn nhân lực dài hạn. Đó không chỉ là đào tạo các nhà khoa học chuyên sâu mà còn là xây dựng đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên và những người có khả năng làm việc trong các lĩnh vực liên quan như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo hay công nghệ thông tin.

Điều đáng chú ý là nhiều ý kiến tại diễn đàn không xem đào tạo nhân lực là nhiệm vụ riêng của các trường đại học. Muốn có đội ngũ chất lượng cao, quá trình đào tạo phải gắn với hoạt động nghiên cứu, với doanh nghiệp và với những bài toán thực tiễn. Khi người học có cơ hội tham gia các dự án nghiên cứu, tiếp cận thiết bị và làm việc cùng các chuyên gia, khoảng cách giữa đào tạo và ứng dụng mới dần được thu hẹp.

Theo các chuyên gia, nguồn nhân lực là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển công nghệ lượng tử trong tương lai. Ảnh: Ngọc Quyền

Với Gia Lai, việc quan tâm đến nguồn nhân lực ngay từ giai đoạn đầu cho thấy địa phương đang lựa chọn đầu tư vào nền móng thay vì chạy theo những mục tiêu ngắn hạn. Bởi thiết bị có thể mua, phòng thí nghiệm có thể xây, nhưng để hình thành một đội ngũ nghiên cứu đủ năng lực lại là câu chuyện của nhiều năm chuẩn bị.

Muốn đi nhanh hơn, phải biết kết nối với những người đi trước

Một địa phương khó có thể tự mình xây dựng đầy đủ năng lực nghiên cứu trong một lĩnh vực còn rất mới như công nghệ lượng tử. Vì vậy, hợp tác không chỉ là một lựa chọn mà gần như là điều kiện để rút ngắn khoảng cách phát triển.

Từ góc nhìn này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Văn Trung - Viện trưởng Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết việc kết nối giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và địa phương sẽ giúp chia sẻ hạ tầng nghiên cứu, nguồn chuyên gia cũng như các chương trình khoa học đang được triển khai. Thay vì đầu tư dàn trải, các bên có thể khai thác hiệu quả những nguồn lực đã có và cùng phát triển các hướng nghiên cứu mới.

Ở góc độ quốc tế, Giáo sư Fumitaka Nakamura - Viện Thiên văn quốc gia Nhật Bản cho rằng hợp tác không chỉ dừng ở việc trao đổi học thuật mà cần hướng đến những chương trình nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ. Đối với những lĩnh vực phát triển rất nhanh như lượng tử, việc tham gia vào các mạng lưới nghiên cứu quốc tế sẽ giúp các địa phương cập nhật tri thức mới, tiếp cận kinh nghiệm quản lý và tránh phải bắt đầu lại từ những gì người khác đã làm.

Bên cạnh các tham luận, nhiều cuộc trao đổi trực tiếp giữa chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp đã mở ra những hướng hợp tác mới sau diễn đàn. Ảnh: Ngọc Quyền

Nhìn từ những gợi mở đó, điều Gia Lai cần xây dựng không chỉ là mối liên kết trong phạm vi địa phương, mà còn là khả năng kết nối với các trung tâm nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước cũng như quốc tế. Chính những kết nối ấy sẽ tạo thêm cơ hội để các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên địa phương tiếp cận môi trường nghiên cứu hiện đại.

Khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi được đến doanh nghiệp

Một phòng thí nghiệm hiện đại có thể tạo ra những kết quả nghiên cứu có giá trị. Nhưng nếu các kết quả ấy chỉ dừng lại trong các báo cáo khoa học thì giá trị mang lại cho phát triển kinh tế - xã hội sẽ còn rất hạn chế.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia tại diễn đàn dành sự quan tâm đặc biệt đến mối liên kết giữa nghiên cứu và doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận công nghệ mà còn phải trở thành một phần của quá trình nghiên cứu. Chính nhu cầu của doanh nghiệp sẽ đặt ra những bài toán thực tiễn để các nhà khoa học tìm lời giải. Ngược lại, kết quả nghiên cứu cũng cần được doanh nghiệp tiếp tục hoàn thiện, thương mại hóa và đưa vào cuộc sống.

Đây có lẽ cũng là mắt xích còn thiếu trong không ít mô hình phát triển khoa học hiện nay. Khi viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp hoạt động tách rời, nhiều ý tưởng tốt khó có cơ hội trở thành sản phẩm hoặc dịch vụ phục vụ phát triển kinh tế.

Đối với Gia Lai, việc thúc đẩy kết nối giữa khoa học và doanh nghiệp không chỉ phục vụ lĩnh vực công nghệ lượng tử mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của địa phương. Đó là nơi các ý tưởng nghiên cứu không dừng lại ở phòng thí nghiệm mà có thể tiếp tục được đầu tư, hoàn thiện và tạo ra giá trị trong thực tiễn.

Muốn đi xa, phải bắt đầu từ những nền tảng gần nhất

Diễn đàn Kinh tế về lượng tử không đưa ra một công thức để Gia Lai có thể nhanh chóng phát triển công nghệ lượng tử. Điều các chuyên gia mang đến là những gợi mở về cách chuẩn bị cho một hành trình dài.

Đó là xây dựng những phòng thí nghiệm biết kết nối thay vì hoạt động riêng lẻ. Là đào tạo nguồn nhân lực từ sớm thay vì chờ nhu cầu mới bắt đầu chuẩn bị. Là mở rộng hợp tác để học hỏi kinh nghiệm và chia sẻ nguồn lực. Và trên hết, là tạo điều kiện để nghiên cứu khoa học gắn với doanh nghiệp, với sản xuất và với nhu cầu phát triển của địa phương.

Có thể sẽ còn nhiều năm nữa công nghệ lượng tử mới hiện diện rõ nét trong đời sống. Nhưng những nền tảng để đón nhận công nghệ ấy không thể chờ đến lúc đó mới bắt đầu xây dựng.

Có lẽ, thông điệp đáng suy ngẫm nhất sau buổi tọa đàm không phải là Gia Lai sẽ có bao nhiêu phòng thí nghiệm hay bao nhiêu thiết bị hiện đại. Điều quan trọng hơn là địa phương đã lựa chọn bắt đầu từ những yếu tố căn bản nhất: con người, kết nối, tri thức và một môi trường đủ rộng để khoa học có thể phát triển, đồng hành cùng doanh nghiệp và đóng góp cho sự phát triển bền vững của địa phương.

"Đầu tư cho công nghệ lượng tử không bắt đầu từ thiết bị, mà bắt đầu từ việc tạo dựng một môi trường để khoa học, con người và doanh nghiệp có thể cùng phát triển".

HỒNG HÀ

---